Qısa cavab: Növbəti səyyar vergi yoxlamasından azı 15 gün əvvəl sizə yazılı bildiriş göndərilir və orada yoxlamanın əsası, tarixi, habelə hər iki tərəfin hüquq və vəzifələri göstərilməlidir (Vergi Məcəlləsi, maddə 38.2). Bildirişlə birlikdə sənəd tələbi də gələ bilər və onun öz müddəti var (maddə 42.1). Yoxlama təqvim ilində bir dəfədən çox keçirilmir və 30 iş günündən artıq davam edə bilməz. Vəzifəli şəxslər ərazinizə yalnız xidməti vəsiqələrini və rəhbərin qərarını təqdim etdikdən sonra daxil ola bilərlər.
Bildiriş gələndə ilk reaksiya adətən iki cür olur. Ya "hələ vaxt var" deyilib kənara qoyulur, ya da təcili olaraq sənədlər "qaydaya salınmağa" başlanır.
Hər iki yanaşma bahalıdır. Birincisi ona görə ki, on beş gün göründüyündən qısadır – sənəd toplamaq, uyğunsuzluqları tapmaq və mövqe qurmaq vaxt aparır. İkincisi isə ona görə ki, tələsik düzəliş çox vaxt yeni uyğunsuzluq yaradır və yoxlama zamanı məhz o görünür.
Doğru yanaşma üçüncüdür: bildirişin özünü oxumaq, hansı müddətlərin işlədiyini müəyyən etmək və yoxlamanın çərçivəsini anlamaq. Aşağıda bunları izah edirəm.
- Növbəti yoxlamadan azı 15 gün əvvəl yazılı bildiriş göndərilir
- Bildirişdə yoxlamanın əsası, tarixi və tərəflərin hüquqları göstərilməlidir
- Tələb olunan sənədlərin öz müddəti var – bildirişdən müəyyən edilir
- Növbəti yoxlama ildə bir dəfə, müddəti 30 iş günü, uzadılma ayrıca qərarla
- Vəzifəli şəxslər xidməti vəsiqə və rəhbərin qərarını təqdim etməlidirlər
- Girişə icazə verilməməsi vergi orqanına məbləği özü hesablamaq hüququ verir
Bildirişdə nə yazılmalıdır
Səyyar vergi yoxlaması vergi orqanının qərarına əsasən keçirilir (maddə 38.1). Növbəti yoxlama olduqda isə yoxlamanın başlanmasından azı on beş gün əvvəl sizə yazılı bildiriş göndərilir.
Bildirişin məzmununa qanun konkret tələb qoyur. Orada göstərilməlidir: yoxlamanın əsası, yoxlamanın tarixi, habelə vergi ödəyicisinin və vergi orqanlarının hüquq və vəzifələri (maddə 38.2).
Bu, formal tələb kimi görünür, amma praktik dəyəri var. Bildirişdə yoxlamanın əsası göstərilməyibsə və ya ümumi ifadə ilə keçilibsə, bu, sonrakı mübahisədə qeyd ediləsi haldır – çünki əsas yoxlamanın çərçivəsini müəyyən edir. Növbədənkənar yoxlamada isə əsasın dəqiq göstərilməsi daha da vacibdir, çünki qanun onların siyahısını məhdud saxlayır.
Bildirişi aldığınız gün onun surətini və alınma tarixini sənədləşdirin. Sonrakı bütün hesablamalar bu tarixdən gedir.
Bildirişlə birlikdə yoxlama üçün zəruri olan sənədlər də tələb oluna bilər. Onlar üçün ayrıca müddət var – on beş iş günü (maddə 42.1). Bu, yoxlamaya qalan on beş təqvim günü ilə eyni tarix deyil, ona görə son tarix bildirişin özündən müəyyən edilməlidir.
Yoxlamanın çərçivəsi
Qanun yoxlamanın həcminə və vaxtına dörd məhdudiyyət qoyur.
Tezlik. Növbəti səyyar vergi yoxlaması təqvim ili ərzində bir dəfədən çox keçirilmir.
Müddət. Yoxlama 30 iş günündən artıq davam edə bilməz. Müstəsna hallarda yuxarı vergi orqanının qərarına əsasən müddət 90 iş gününə qədər artırıla bilər – yəni uzadılma avtomatik deyil, ayrıca qərar tələb edir.
Vaxt. Səyyar vergi yoxlaması iş günü və vergi ödəyicisinin iş vaxtı ərzində keçirilir (maddə 38.4).
Dayandırma. Yoxlama qanunda göstərilən hallarda dayandırıla bilər, lakin ümumi dayandırma müddəti 9 aydan çox ola bilməz (maddə 38.7). Dayandırma da əsaslandırılmış qərar tələb edir.
Bu dörd məhdudiyyət sənədlə yoxlanıla bilən nöqtələrdir. Müddət uzadılıbsa, yuxarı orqanın qərarı mövcuddurmu; dayandırma olubsa, əsası nədir – bunlar prosessual mövqe qurarkən qeyd edilir.
Növbədənkənar yoxlama – bildiriş olmaya bilər
Yuxarıdakı on beş günlük xəbərdarlıq növbəti yoxlamaya aiddir. Növbədənkənar yoxlama isə ayrıca əsaslarla keçirilir və onların siyahısı qanunda məhduddur (maddə 38.3).
Ən çox rast gəlinən əsaslar bunlardır:
| Əsas | Nə deməkdir |
|---|---|
| Hesabat təqdim edilməməsi | Vergi hesabatı müddətdə və xəbərdarlıqdan sonra da verilməyib |
| Aktda təhrif | Əvvəlki yoxlama aktında dürüst olmayan məlumat aşkar edilib |
| ƏDV üzrə əvəzləşdirmə | Artıq ödənilmiş ƏDV digər öhdəliklərə aid edilib – yoxlama yalnız ƏDV əməliyyatlarını əhatə edir |
| Artıq ödəmənin qaytarılması | Qaytarılma barədə ərizə daxil olub |
| Gizlətmə əlamətləri | Mənbəyi bəlli məlumat əsasında gəlirin gizlədilməsi əlamətləri müəyyən edilib |
| Məhkəmə və ya hüquq mühafizə qərarı | Cinayət prosessual qanunvericiliyi üzrə qərar var |
| Ləğv və ya yenidən təşkil | Hüquqi şəxsin ləğvi, yenidən təşkili və ya sahibkarlıq fəaliyyətinə xitam barədə müraciət |
| Riskli vergi ödəyicisi | Vergi ödəyicisi riskli statusdadır |
Siyahının məhdud olması özlüyündə arqumentdir: göstərilən əsas bu siyahıya düşmürsə, yoxlamanın qanuniliyi sual altına düşür.
Vəzifəli şəxslər gələndə
Bu bölmə ən praktikidir, çünki səhvlər məhz ilk dəqiqələrdə olur.
Sənəd tələbi sizin hüququnuzdur. Vəzifəli şəxslərin ərazinizə və ya binanıza daxil olması yalnız onlar xidməti vəsiqələrini və vergi orqanı rəhbərinin (və ya müavininin) yoxlama haqqında qərarını təqdim etdikdən sonra həyata keçirilir (maddə 40.1). Bu iki sənəd olmadan giriş üçün əsas yoxdur.
Yaşayış binaları istisnadır. Orada yaşayan fiziki şəxslərin iradəsindən kənar və ya iradəsinə zidd daxil olmaq yolverilməzdir (maddə 40.2).
Girişə icazə verməmək riskli seçimdir. Vəzifəli şəxslərin daxil olmasına icazə verilmədikdə akt tərtib edilir və həmin akta əsasən vergi orqanı ödənilməli vergi məbləğlərini özü müəyyən etmək hüququ qazanır (maddə 40.3). Yəni məbləği artıq siz yox, vergi orqanı hesablayır. Bundan başqa, qanuni girişə maneçilik ayrıca məsuliyyət yaradır.
Aktı imzalamaqdan imtina etsəniz, bu barədə aktda qeyd edilir və surəti sizə verilir. Yəni imtina prosesi dayandırmır.
İnventarizasiya yalnız dörd halda
İnventarizasiya səyyar yoxlamanın avtomatik hissəsi deyil. O, vergi orqanının əsaslandırılmış qərarı ilə və yalnız dörd halda aparılır (maddə 38.5):
sonuncu yoxlamada hesabat sənədlərinin bilərəkdən aparılmadığı aşkar edildikdə; sonuncu yoxlamada hesabatın qaydalara uyğun aparılmadığı aşkar edilib xəbərdarlıqdan sonra da düzəldilmədikdə; markalanmalı, lakin markalanmamış mallar aşkar edildikdə; və əmlak vergisinin hesablanmasının düzgünlüyü yoxlanıldıqda.
Bu siyahıdan kənarda inventarizasiya tələb olunursa, əsaslandırılmış qərarın mövcudluğu yoxlanılmalıdır.
Az bilinən hüquq – yoxlamanı özünüz tələb edə bilərsiniz
Bu müddəa nadir hallarda istifadə olunur.
Vergi yoxlamasının nəticələri ilə razılaşmayan vergi ödəyicisi yazılı şəkildə növbədənkənar səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsini tələb edə bilər (maddə 38.3.9.1). Belə yoxlama yuxarı vergi orqanının qərarı əsasında və əvvəlki yoxlama ilə əhatə olunan dövr üzrə aparılır.
Eyni bənd iki yaxın hal da nəzərdə tutur: səyyar yoxlama zamanı sənədlər təqdim edilməyib, sonradan yuxarı vergi orqanına şikayətlə birlikdə təqdim edildikdə; və şikayətlə birlikdə yoxlama zamanı verilənlərdən fərqli sənədlər təqdim edildikdə.
Bu, ikitərəfli alətdir. Bir tərəfdən sizə yeni sənədlərlə vəziyyəti yenidən qiymətləndirmək imkanı verir. Digər tərəfdən yeni yoxlama deməkdir və nəticəsi əvvəlkindən ağır da ola bilər. Ona görə bu addım yalnız sənədlərin real olaraq mövqeyi dəyişdiyi hallarda məntiqlidir.
Yoxlama bitəndə
Yoxlamanın nəticəsi aktla rəsmiləşir. Akt tərtib edildiyi tarixdən beş gündən gec olmayaraq sizə verilir və onunla razı deyilsinizsə, verildiyi gündən 30 gün ərzində yazılı etiraz verə bilərsiniz.
Etiraz verilibsə, yoxlama materiallarına sizin iştirakınızla baxılır – bu, mövqeyinizi şifahi izah etmək üçün yeganə mərhələdir. Ətraflı: yoxlama aktına etiraz.
İlk addımlar
- Bildirişin alınma tarixini sənədləşdirin. Bütün hesablamalar ondan gedir.
- Bildirişdə əsas və tarix göstərilibmi – yoxlayın. Qanun bunu tələb edir.
- İki müddəti ayırın: yoxlamaya 15 gün, sənədlərə 15 iş günü.
- Yoxlanılan dövrü müəyyən edin və onun üç illik məsuliyyət müddətinə uyğunluğunu yoxlayın.
- Sənədləri tələsik "düzəltməyin". Yoxlama zamanı ən çox görünən şey son anda dəyişdirilmiş sənəddir.
- Yoxlayıcılar gələndə iki sənəd istəyin: xidməti vəsiqə və rəhbərin qərarı.
Bu məqalə ümumi məlumat məqsədilə hazırlanmışdır və fərdi hüquqi məsləhəti əvəz edə bilməz.