Qısa cavab: Kameral vergi yoxlaması vergi orqanının öz binasında, sizə getmədən, təqdim etdiyiniz bəyannamə və mövcud məlumatlar əsasında aparılır. Müddəti bəyannamənin növündən asılıdır: mənfəət və gəlir vergisi bəyannaməsi üzrə 60 iş günü, digər bəyannamələr üzrə 30 iş günü (Vergi Məcəlləsi, maddə 37.2). Kameral yoxlamada akt tərtib olunmur – nəticə birbaşa vergi orqanının qərarı ilə rəsmiləşir, yəni səyyar yoxlamadakı otuz günlük etiraz mərhələsi burada yoxdur.
Mühasib zəng edir: vergi orqanından məktub gəlib, bəyannamə üzrə izahat və sənəd istəyirlər. Yoxlayıcı gəlməyib, ofisə heç kim daxil olmayıb, sənədlər aparılmayıb.
Çoxu bunu ciddi qəbul etmir. "Sadəcə sual verirlər" deyib cavabı gecikdirirlər, bəzən heç cavab vermirlər. Sonra bir gün qərar gəlir və orada hesablanmış məbləğ olur.
Halbuki bu, tam hüquqi prosedurdur və onun öz müddətləri, öz nəticələri var. Ən vacibi isə budur: kameral yoxlamada akt yoxdur. Yəni səyyar yoxlamada olan otuz günlük etiraz mərhələsi, materiallara baxışda iştirak hüququ – bunların heç biri burada yoxdur. Mövqeyinizi qərardan əvvəl bildirmək üçün yeganə pəncərə izahat tələbi gələn andır.
- Kameral yoxlama vergi orqanında aparılır, əvvəlcədən bildiriş tələb olunmur
- Müddət 30, 60 və ya 90 iş günüdür – bəyannamənin növündən asılı olaraq
- Müddət bitəndən sonra həmin bəyannamə üzrə təkrar kameral yoxlama keçirilə bilməz
- Akt tərtib olunmur; nəticə beş iş günü ərzində qərarla rəsmiləşir
- İzahat tələbinə cavab verilməməsi vergi orqanına məbləği özü hesablamaq hüququ verir
- Qərarda şikayət qaydası göstərilməyibsə, müddət otuz gün deyil, altı aydır
Kameral yoxlama nədir
Kameral vergi yoxlaması vergi orqanı tərəfindən yerlərə getmədən, vergi orqanında olan sənədlər əsasında keçirilir: sizin təqdim etdiyiniz hesabatlar, vergilərin hesablanmasını əks etdirən digər sənədlər və mənbəyi məlum olan məlumatlar.
"Mənbəyi məlum olan məlumatlar" ifadəsi diqqət tələb edir. Bura yalnız sizin verdiyiniz sənədlər daxil deyil – bank məlumatları, kontragentlərin bəyannamələri, gömrük və digər dövlət qurumlarının məlumatları da bu çərçivəyə düşür. Yəni yoxlama sizin təqdim etdiyinizlə məhdudlaşmır və çox vaxt uyğunsuzluq məhz kənar mənbədən çıxır.
| Kameral yoxlama | Səyyar yoxlama | |
|---|---|---|
| Harada aparılır | Vergi orqanında | Sizin ünvanınızda |
| Əvvəlcədən bildiriş | Tələb olunmur | Azı 15 gün əvvəl |
| Müddət | 30 / 60 / 90 iş günü | 30 iş günü, 90-a qədər uzana bilər |
| Akt tərtib olunur | Xeyr | Bəli |
| 30 günlük etiraz | Yoxdur | Var |
| Nəticə sənədi | Qərar | Akt, sonra qərar |
Cədvəldəki son iki sətir bütün fərqi yaradır.
Müddətlər – 30, 60 və 90 iş günü
Kameral yoxlama bəyannamənin təqdim edildiyi tarixdən hesablanır (maddə 37.2):
- 60 iş günü – mənfəət və gəlir vergisi bəyannaməsi üzrə
- 30 iş günü – digər bəyannamələr və cari vergi ödəmələrinin hesablanması haqqında arayışlar üzrə
- 90 iş günü – xaricdən əldə olunan gəlirlər üzrə xarici dövlətlərin səlahiyyətli orqanlarından məlumat daxil olduqda
Diqqət: bunlar iş günüdür, təqvim günü deyil. Otuz iş günü təxminən altı təqvim həftəsi deməkdir.
Vacib qayda: bu müddət başa çatdıqdan sonra həmin bəyannamə və ya məlumatlar üzrə yenidən kameral yoxlama keçirilə bilməz. Bəyannamənizin təqdim tarixini və müddətin bitmə tarixini hesablamağa dəyər – müddət keçibsə və yeni kameral yoxlama aparılırsa, bu, mübahisə əsasıdır.
İzahat tələbi gəlibsə
Bəyannamədə və ya onunla bağlı sənədlərdə ziddiyyət və ya səhv aşkar edildikdə, vergi orqanı sizdən əlavə məlumat, sənəd və izahat tələb edir.
Bu tələb prosesin ən vacib nöqtəsidir və çoxu onu adi yazışma sayır. Əslində bu, mövqeyinizi qərar çıxarılmazdan əvvəl izah etmək üçün yeganə imkandır.
Cavab verməməyin nəticəsi konkretdir. Sənədlər üzrlü əsas olmadan təqdim edilmədikdə, vergi orqanının vergiləri özü hesablamaq hüququ yaranır (maddə 37.4). Yəni məbləği artıq siz yox, vergi orqanı müəyyən edir və sonra siz onu mübahisələndirməyə çalışırsınız – yükün istiqaməti tərsinə dönür.
Cavabın nəticəyə təsiri onun necə qurulmasından asılıdır. Ümumi izahat – "əməliyyat qanunidir, sənədlərimiz qaydasındadır" – praktikada qərarın məzmununu dəyişmir. İşləyən cavab hər iddiaya müvafiq sənədlərlə cavab verir və uyğunsuzluğun səbəbini göstərir. Bunun üçün əvvəlcə vergi orqanının hansı məlumat əsasında ziddiyyət gördüyünü anlamaq lazımdır, bu isə həmişə tələbin mətnindən görünmür.
Kameralda akt yoxdur – bu nə deməkdir
Bu, ən çox səhv yazılan məqamdır.
Kameral yoxlama nəticəsində vergilərin düzgün hesablanmaması aşkar edildikdə, sizə beş iş günü müddətində vergi orqanının qərarı göndərilir. Akt tərtib olunmur.
Praktik nəticələr üç yerdədir.
Otuz günlük etiraz mərhələsi yoxdur. O hüquq səyyar yoxlamanın aktına aiddir; kameralda akt olmadığı üçün yaranmır.
Materiallara baxışda iştirak hüququ yoxdur. O da akta və ona verilən etiraza bağlıdır.
Müddət dərhal axmağa başlayır. Qərar sizə çatan kimi şikayət müddətləri işə düşür: yuxarı vergi orqanına üç ay, İqtisadiyyat Nazirliyinə otuz gün, inzibati məhkəməyə otuz gün.
Ona görə kameral yoxlamada bütün müdafiə ağırlığı izahat mərhələsinə düşür. Orada verilməyən cavab sonradan yalnız şikayət və məhkəmə yolu ilə deyilə bilər – daha uzun və daha bahalı yolla.
Qərarda nə olmalıdır
Qanun qərarın məzmununa iki tələb qoyur: orada hesablamanın səbəbləri və sizin şikayət etmək hüququnuz göstərilməlidir (maddə 37.4).
İkinci tələb texniki görünür, amma böyük praktik dəyəri var. İnzibati aktda hüquqi müdafiə vasitələri, şikayət qaydası və müddəti göstərilmədikdə, şikayət müddəti otuz gün deyil, altı aydır («İnzibati icraat haqqında» Qanun, maddə 73.2).
Yəni qərarı aldıqda ilk baxılası şey rəqəm deyil, qərarın sonudur. Buraxılmış kimi görünən müddət əslində açıq ola bilər.
Hesablamanın səbəblərinin göstərilməməsi də mübahisə əsasıdır – əsaslandırılmamış qərara qarşı mübahisə aparmaq mümkün deyil, çünki nəyin təkzib olunacağı bəlli olmur.
Yoxlama bitəndən sonra bildiriş gəlibsə
Kameral yoxlama başa çatdıqdan sonra vergi orqanı əlavə sənəd və ya məlumat aşkar edərsə, sizə beş iş günü müddətində dəqiqləşdirilmiş hesabatın on iş günü ərzində təqdim edilməsi barədə bildiriş göndərir (maddə 37.2-1).
Bu bildiriş gələndə iki şeyi eyni anda etmək lazımdır. Birincisi – on iş günlük müddəti qaçırmamaq. İkincisi – dəqiqləşdirilmiş hesabatı avtomatik təqdim etməmək. Dəqiqləşdirilmiş hesabat faktiki olaraq razılıq deməkdir və sonradan mübahisə mövqeyini zəiflədir. Tələbin əsaslı olub-olmadığı əvvəlcə yoxlanılmalıdır, bu isə on iş günü ərzində qərar verməyi tələb edir.
Az bilinən müdafiə
Bu müddəa nadir hallarda istifadə olunur, halbuki gücü böyükdür.
Vergi orqanı kameral yoxlama zamanı izahat tələbi və qərarın göndərilməsi qaydalarına riayət etməzsə, sonradan səyyar vergi yoxlaması keçirilərkən sizin, vergi orqanının təklifi əsasında, həmin yoxlamaya qədər yol verdiyiniz və kameral yoxlama zamanı müəyyən edilə bilən səhvləri otuz gün müddətində düzəltmək hüququnuz var. Həmin müddət bitənədək isə vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə – faizlərin ödənilməsi istisna olmaqla – məsuliyyət daşımırsınız (maddə 37.6).
Sadə dillə: vergi orqanı kameral mərhələdə səhv edibsə, bu, sonrakı səyyar yoxlamada sizin xeyrinizə işləyir.
Bu müdafiənin qurulması üçün kameral mərhələdəki bütün yazışma saxlanılmalıdır: hansı tələb gəlib, nə vaxt gəlib, cavab verilibmi, qərar hansı müddətdə göndərilib. Sənəd olmadan bu arqument sadəcə iddia olaraq qalır.
Qərardan sonra nə olur
Qərar çıxarıldıqdan sonra ardıcıllıq belədir: tələbnamə, ödəniş bildirişi, sonra hesablara sərəncam.
Şikayət yollarının hər üçü açıqdır və nəticələri fərqlidir. Yuxarı vergi orqanına şikayət məcburi deyil və məhkəməyə müraciəti istisna etmir. Nə şikayət, nə iddia icranı avtomatik dayandırmır.
Ən vacib praktik məqam hesablarınızla bağlıdır: bank hesabınızdakı vəsaitin büdcəyə silinməsinin qarşısını yalnız məhkəməyə və ya İqtisadiyyat Nazirliyinə edilən müraciət alır (maddə 65.2.1.2). Bunu ayrıca yazmışam: bank hesabına həbs qoyulanda nə etməli.
Bir də müddət haqqında: məsuliyyətə cəlbetmə müddəti pozuntu anından üç ildir. Yoxlanılan dövr bu hüdudu aşırsa, ayrıca mübahisə əsasıdır.
İlk addımlar
- Bəyannamənin təqdim tarixini müəyyən edin. Yoxlama müddəti ondan hesablanır.
- İzahat tələbinə cavabı gecikdirməyin. Cavabsızlıq vergi orqanına məbləği özünün hesablamaq hüququ verir.
- Tələbin nəyə əsaslandığını anlayın. Hansı məlumat uyğunsuzluq yaradıb – bu, cavabın istiqamətini müəyyən edir.
- Qərar gələndə əvvəlcə sonuna baxın – şikayət hüququ və müddəti göstərilibmi.
- Kameral mərhələdəki bütün yazışmanı saxlayın. Sonrakı müdafiə buradan doğur.
Nəticə
Kameral yoxlama sakit prosedura oxşayır, çünki heç kim gəlmir və heç nə aparılmır. Amma nəticəsi səyyar yoxlama ilə eyni ola bilər – fərq yalnız ondadır ki, burada müdafiə üçün bir mərhələ azdır.
Bu prosedurda hər şey bir sualdan asılıdır: izahat tələbinə nə vaxt və necə cavab verilib. Tələb əlinizdədirsə, cavabı birlikdə hazırlayaq – qərar çıxandan sonra eyni arqumentlər daha bahalı yolla deyilir. Ətraflı: vergi mübahisələri üzrə hüquqi müdafiə.
Bu məqalə ümumi məlumat məqsədilə hazırlanmışdır və fərdi hüquqi məsləhəti əvəz edə bilməz.