Qısa cavab: Riskli vergi ödəyicisi – Nazirlər Kabinetinin təsdiq etdiyi səkkiz meyardan ən azı birinə cavab verən şəxsdir. Əməliyyat riskli sayıldıqda həm sizə, həm alıcıya bildiriş-xəbərdarlıq göndərilir və halların aradan qaldırılması üçün cəmi 5 iş günü verilir. Bu müddətdə cavab verilməsə, Dövlət Vergi Xidməti riskli vergi ödəyicisi barədə qərar qəbul edir və əmtəəsiz əməliyyat üzrə maliyyə sanksiyası tətbiq olunur: birinci halda əməliyyat məbləğinin 10 faizi, ikincidə 20, üçüncü və sonrakılarda 40 faiz (Vergi Məcəlləsi, maddə 58.15-1). Siyahıdan çıxma avtomatik deyil – elektron ərizə tələb olunur.
Bəzən xəbər belə gəlir: elektron kabinetə bildiriş düşür və orada yazılır ki, apardığınız əməliyyat riskli sayılır. Bəzən isə eyni bildiriş sizin təchizatçınıza gedir, siz isə onu alıcı kimi alırsınız.
Hər iki halda ilk reaksiya eyni olur – "bizim nə günahımız var, biz malı almışıq, pulu ödəmişik". Bu arqument haqlı ola bilər, amma bir problemi var: onu bildirmək üçün beş iş gününüz var və bu müddət bildiriş göndəriləndən sayılır.
Aşağıda hansı meyarların statusa aparıb çıxardığını, prosedurun necə işlədiyini və siyahıdan çıxmağın iki yolunu izah edirəm.
- Səkkiz meyardan ən azı birinə cavab vermək statusa aparır
- Bildiriş-xəbərdarlıq həm satıcıya, həm alıcıya göndərilir
- Cavab üçün cəmi 5 iş günü var
- Qərar əməliyyatın aparıldığı tarixdən qüvvəyə minir – geriyə işləyir
- Sanksiya pilləlidir: 10, 20 və 40 faiz
- Siyahıdan çıxma elektron ərizə tələb edir: 20 iş günü, sanksiya ödənilibsə 3 iş günü
Səkkiz meyar – hansı hallarda siyahıya düşülür
Meyarlar Vergi Məcəlləsində deyil, Nazirlər Kabinetinin 28 iyul 2020-ci il tarixli 265 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilib. Qaydaya görə aşağıdakı meyarlardan ən azı birinə cavab verən vergi ödəyicisi riskli sayılır.
1. Resurssuz iş və xidmət təqdim etmək. Təqdim edilməsi müvafiq iqtisadi resurs tələb edən – təsərrüfat obyekti, işçi qüvvəsi, əsas vəsaitlər, xammal ehtiyatları – iş və xidmətləri bu resurslar olmadan, yetərli olmadan, yaxud subpodratçı cəlb etmədən təqdim etmək.
2. Sənədsiz malın təqdim edilməsi. Elektron qaimə-faktura, malların alış aktı və ya yük gömrük bəyannaməsi əsasında əldə edilməyən malları təqdim etmək. İstisnalar var: əvvəlki nəzarət tədbirlərində sənədsiz mal kimi rəsmiləşdirilənlər, notarial müqavilə ilə əldə edilib reyestrdə qeydə alınan əmlaklar, istehsal zamanı əldə edilənlər və nizamnamə kapitalına qoyulmuş əsas vəsaitlər.
3. Əmtəəsiz əməliyyat aparmaq. Vergi Məcəlləsinin 13.2.81-ci maddəsi mənasında.
4. Fəaliyyət növünə uyğun olmayan mal. Əldə edilmiş və fəaliyyət növünüzə uyğun gəlməyən malların vergi nəzarəti zamanı sənədləşdirilmədən təqdim edildiyi aşkar edildikdə. Ofis ləvazimatı və inventar kimi öz təsərrüfat fəaliyyətiniz üçün alınanlar istisnadır.
5. Dövriyyəyə uyğun gəlməyən mal həcmi. Son altı ay ərzində satış məqsədilə idxal etdiyiniz və ya əldə etdiyiniz malların həcmi həmin dövrün dövriyyəsindən azı üç dəfə çox olduqda. Mövsümi mallar və müqavilə ilə müəyyən müddətdə təhvil verilməsi nəzərdə tutulanlar istisnadır.
6 və 7. Şəxs üzərindən keçid. Yuxarıdakı 1–5-ci meyarlar üzrə riskli sayılan fiziki şəxsin rəhbər və ya təsisçi olduğu hüquqi şəxs; həmçinin riskli hüquqi şəxsin rəhbərinin və ya təsisçisinin təsis etdiyi, yaxud rəhbərlik etdiyi digər hüquqi şəxs.
8. Beşdən çox şirkət. Beşdən çox hüquqi şəxsin icra orqanının rəhbəri olan fiziki şəxslər və onların rəhbərlik etdiyi hüquqi şəxslər.
Son üç meyar xüsusi diqqət tələb edir. Onlar sizin öz əməliyyatınızdan asılı deyil – şəxs əlaqəsi üzərindən keçir. Yəni təsisçinizin və ya direktorunuzun başqa şirkətdəki vəziyyəti sizin şirkətinizi də siyahıya sala bilər.
Riskli əməliyyat – iki ayrıca meyar
Statusdan başqa, ayrıca riskli əməliyyat anlayışı da var və onun iki meyarı sadədir:
Birincisi, elektron qaimə-fakturada aldığınız və ya idxal etdiyiniz mal çeşidlərindən fərqli mal çeşidlərinin göstərilməsi.
İkincisi, aldığınız və ya idxal etdiyiniz malların həcmindən artıq həcmdə mal təqdim etmək – artıq hissəyə münasibətdə.
Hər ikisi elektron sistem tərəfindən avtomatik tutulur. Buna görə uçotdakı adi səhv də riskli əməliyyat kimi görünə bilər.
Prosedur – 15 gün, 5 gün, 1 gün
Bu, məqalənin ən praktik hissəsidir, çünki bütün müdafiə imkanı burada yerləşir.
Birinci addım – bildiriş-xəbərdarlıq. Əməliyyat meyarlardan birinə cavab verirsə, əməliyyatın aparıldığı (elektron qaimə-fakturanın təsdiq edildiyi) tarixdən 15 iş günü ərzində bildiriş-xəbərdarlıq göndərilir. Bildiriş elektron kabinetə düşür.
Diqqət: bildiriş iki nəfərə gedir – əməliyyatı aparan şəxsə və həmin qaimə-faktura üzrə malın, işin və ya xidmətin alıcısına. Yəni siz sadəcə alıcı olsanız belə, xəbərdarlıq sizin kabinetinizə də düşür.
Bildirişdə dörd şey tələb olunur: riskli hesab edilməyə əsas yaradan halların aradan qaldırılması, qaimə-fakturanın ləğvi, əlavə izahat, və əməliyyatın həqiqiliyini təsdiq edən sənədlər.
İkinci addım – 5 iş günü. Bildiriş göndəriləndən sonra beş iş günü ərzində hallar bütövlükdə aradan qaldırılmasa, qaimə-faktura ləğv edilməsə və tələb olunan izahat və sənədlər təqdim edilməsə, Dövlət Vergi Xidməti riskli vergi ödəyicisi barədə qərar qəbul edir.
Üçüncü addım – qərar və sanksiya. Qərar bir iş günü ərzində elektron kabinetə göndərilir, eyni zamanda maliyyə sanksiyası tətbiq olunur.
Burada bir məqam var ki, çox vaxt gözdən qaçır: qərar əməliyyatın aparıldığı tarixdən qüvvəyə minir. Yəni status geriyə işləyir – qərar bu gün çıxsa da, hüquqi nəticələr keçmiş tarixdən hesablanır.
Bir istisna da var. Birinci meyar üzrə – resursların yetərli olmaması halında – siyahıya salınma yalnız cəlb edilmiş mütəxəssisin yazılı rəyi və ya ekspert rəyi əsasında həyata keçirilir. Bu, həmin meyar üzrə mübahisədə əlavə arqument nöqtəsi yaradır.
| Mərhələ | Müddət |
|---|---|
| Əməliyyatdan bildiriş-xəbərdarlığa | 15 iş günü |
| Bildirişdən cavab verməyə | 5 iş günü |
| Qərarın kabinetə göndərilməsi | 1 iş günü |
| Qərarın qüvvəyə minməsi | Əməliyyatın aparıldığı tarixdən |
Status sizə nə edir
Nəticələr bir neçə istiqamətdə eyni anda işləyir.
| Sahə | Nəticə |
|---|---|
| Yoxlama | Növbədənkənar səyyar yoxlama üçün müstəqil əsas (maddə 38.3.8-1) |
| Operativ nəzarət | Operativ vergi nəzarəti tədbiri üçün ayrıca əsas |
| Maliyyə sanksiyası | Əmtəəsiz əməliyyatın 10, 20 və ya 40 faizi (maddə 58.15-1) |
| Sadələşdirilmiş vergi | Rejim şamil edilmir; yalnız çıxarılma qərarından sonra bərpa olunur (maddə 222.3) |
| Artıq ödəmə | Qaytarılma müddətləri yoxlamalar tam başa çatanadək işləmir (maddə 87.3-1) |
| Vergi güzəştləri | Əmtəəsiz əməliyyatlardan yaranan gəlirlərə güzəşt tətbiq olunmur |
| Üfüqi monitorinq | Qəbul edilmirsiniz; qüvvədə olan razılaşma dayandırılır |
| Möhlət | Vergi öhdəliyinin müddəti uzadıla bilməz (maddə 85.8.2) |
Cədvəldəki son dörd sətir sanksiya deyil, amma nağd axını birbaşa sıxır: artıq ödədiyiniz pul qayıtmır, möhlət alınmır, güzəşt işləmir.
Bir də görünürlük məsələsi var. Qərarlar qəbul edildiyi gün Dövlət Vergi Xidmətinin rəsmi saytında yerləşdirilir. Bundan başqa, elektron qaimə-faktura sistemində əməliyyat aparılarkən kontragentlərinizə xəbərdarlıq xarakterli bildiriş göstərilir. Yəni status bazarda görünür.
Kontragentiniz siyahıya düşübsə
Ən çox yayılmış yanlış təsəvvür: "onun statusu onun problemidir".
Əslində siz də prosesin iştirakçısısınız. Qayda birbaşa deyir ki, bildiriş-xəbərdarlıq alıcıya da göndərilir – yəni sizin elektron kabinetinizə. Həmin beş iş günü sizin üçün də işləyir.
Bu, praktikada nə deməkdir. Bildiriş gəldiyi anda seçim etməli olursunuz: qaimə-fakturanı ləğv etmək, yoxsa əməliyyatın həqiqi olduğunu sənədlə göstərmək. Birincisi sadədir, amma əməliyyatı itirirsiniz. İkincisi mövqeyinizi saxlayır, amma sənəd tələb edir – malın hərəkəti, anbar, nəqliyyat, ödəniş izi.
Beş iş günü bu seçimi düşünmək və sənəd toplamaq üçün qısa müddətdir. Ona görə bildiriş gələn kimi hərəkət etmək lazımdır – sonrakı mərhələdə eyni arqumentlər daha bahalı yolla deyilir.
Öhdəlik şirkətdən kənara çıxa bilər
Bu, mövzunun ən ağır hissəsidir.
Ümumi qayda odur ki, vergi öhdəliyi başqa şəxsin üzərinə qoyula bilməz. Amma Məcəllə bir istisna qoyur: əmtəəsiz əməliyyat üzrə faydalanan şəxs (maddə 78.4).
Faydalanan şəxs dedikdə əmtəəsiz əməliyyatdan faktiki gəlir əldə edən şəxs nəzərdə tutulur – o cümlədən belə gəlir əldə edən hüquqi şəxsin faktiki sahibi və ya həmin vergi ödəyicisinə nəzarəti həyata keçirən fiziki şəxs.
Sadə dillə: məsuliyyət şirkətin hüdudlarında qalmaya bilər. Meyarların 6, 7 və 8-ci bəndləri ilə birlikdə oxunduqda mənzərə aydınlaşır – sistem şəxs əlaqələrini izləyir və nəticələr də həmin xətlə hərəkət edir.
Real nümunə – rəqəmlərlə
Fərz edək ki, təqvim ili ərzində bir kontragentlə 150 000 manatlıq əməliyyat aparılıb və vergi orqanı onu əmtəəsiz sayır.
Birinci hal: 150 000 × 10% = 15 000 manat maliyyə sanksiyası.
Həmin il ərzində ikinci belə əməliyyat aşkar edilərsə, dərəcə 20 faizə, üç və daha çox halda 40 faizə qalxır. Yəni eyni məbləğdə üçüncü epizod artıq 60 000 manat deməkdir.
Bunun üstünə əlavə hesablanan vergi və faiz gəlir. Faiz hər ötmüş gün üçün 0,1 faizdir və yoxlama məbləğlərinə bir ildən çox olmayan dövr üçün tətbiq edilir.
Paralel olaraq artıq ödədiyiniz məbləğlərin qaytarılması dayanır, sadələşdirilmiş rejimdən istifadə kəsilir, möhlət alınmır. Zərbə təkcə sanksiya deyil – eyni anda bir neçə kanaldan gəlir.
Siyahıdan çıxmağın iki yolu
Çıxarılma avtomatik baş vermir və vaxt keçməklə də olmur. Elektron qaydada ərizə tələb olunur; ərizəyə halların aradan qaldırılması və ya əməliyyatın həqiqiliyini təsdiq edən sənədlər əlavə edilir.
Qayda çıxarılma üçün iki əsas nəzərdə tutur.
Birinci yol – əsasın olmadığını göstərmək. Təqdim etdiyiniz izahat və sənədlər, xronometraj müşahidələrin nəticələri, vergi nəzarəti ilə rəsmiləşdirilmiş əməliyyatlar və ya dövlət orqanlarının təsdiqedici sənədləri əsasında riskli hesab edilməyə əsas yaradan halın olmadığı aşkar edilərsə, çıxarılma barədə qərar qəbul edilir. Ərizəyə 20 iş günü ərzində baxılır.
İkinci yol – sanksiyanı tam ödəmək. Əmtəəsiz əməliyyata münasibətdə 58.15-1-ci maddə üzrə maliyyə sanksiyası tam həcmdə ödənildikdə də çıxarılma qərarı qəbul edilir. Bu halda müddət qısadır: 3 iş günü.
Fərq aydındır. Birinci yol mübahisə edir, uzun çəkir, amma sanksiyanı ödəmirsiniz. İkinci yol sürətlidir, amma məbləği ödəməklə faktiki olaraq nəticəni qəbul etmiş olursunuz.
Hansının seçilməsi işin perspektivindən, sanksiyanın məbləğindən və statusun biznesinizə vurduğu gündəlik zərərdən asılıdır.
Bir də qeyd: Qaydada göstərilən tələblərə tam və ya qismən əməl edilməməsi imtina üçün əsasdır. Yəni yarımçıq ərizə cavab almır. Digər dövlət orqanından daxil olan məlumat və ya vergi nəzarətinin nəticəsi əsasında verilmiş qərarlar üzrə isə çıxarılma vergi orqanının öz təşəbbüsü ilə də mümkündür.
Qərardan şikayət
Riskli ödəyici barədə qərar inzibati aktdır və ona qarşı ümumi qaydalar işləyir.
Yuxarı vergi orqanına şikayət üçün hüququnuzun pozulduğunu bildiyiniz gündən üç ay, inzibati məhkəməyə isə aktın təqdim olunduğu vaxtdan otuz gün vaxt var (İnzibati Prosessual Məcəllə, maddə 38.1).
Aktda hüquqi müdafiə vasitələri, şikayət qaydası və müddəti göstərilməyibsə, müddət otuz gün deyil, altı aydır («İnzibati icraat haqqında» Qanun, maddə 73.2).
Şikayət və ya iddia statusun nəticələrini avtomatik dayandırmır – dayandırma ayrıca vəsatətlə alınır və nəticə vəsatətin necə əsaslandırıldığından asılıdır.
Praktikada şikayət və çıxarılma ərizəsi paralel gedə bilər: birincisi qərarın qanuniliyinə, ikincisi statusun aradan qaldırılmasına yönəlir.
İlk addımlar
- Bildiriş gələn gün hərəkət edin. Cavab müddəti beş iş günüdür və bildirişin göndərildiyi tarixdən sayılır.
- Alıcı kimi də yoxlayın. Kontragentin əməliyyatı üzrə xəbərdarlıq sizin kabinetinizə də düşür.
- Hansı meyarın tətbiq edildiyini müəyyən edin. Səkkiz meyarın müdafiə üsulu eyni deyil.
- Əməliyyatın izini toplayın – nəqliyyat, anbar, qəbul, ödəniş, malın sonrakı istifadəsi.
- Təsisçi və direktor əlaqələrini yoxlayın. Meyarların 6–8-ci bəndləri sizin öz əməliyyatınızdan asılı deyil.
- Nağd axını planlaşdırın. Artıq ödəmə qaytarılmır, möhlət alınmır – bunlar dərhal hiss olunur.
Nəticə
Riskli ödəyici məsələsində vaxt digər vergi mübahisələrindən qat-qat qısadır. Akta etiraz üçün otuz gün, hesabı qorumaq üçün otuz təqvim günü var – burada isə beş iş günü.
Bildiriş elektron kabinetinizə düşübsə, ilk gün hərəkət etmək lazımdır. Sənədləriniz varsa, hansı meyarın tətbiq edildiyini və hansı yolun real olduğunu bir görüşdə deyə bilərəm.
Bu məqalə ümumi məlumat məqsədilə hazırlanmışdır və fərdi hüquqi məsləhəti əvəz edə bilməz.