Azərbaycanda qeyri-rəsmi nikah: hüquqi status, əmlak və uşaq hüquqları

Bir çox cütlük illərlə birlikdə yaşayır, ev alır, uşaq böyüdür — amma nikahı rəsmi qeydiyyata almır. Münasibət pozulanda isə məlum olur ki, illərlə qurulan ortaq həyat hüquqi baxımdan demək olar ki, heç bir müdafiə vermir. Qeyri-rəsmi nikahın hüquqi mahiyyətini, əmlak, miras, uşaq və aliment məsələlərində nə demək olduğunu birlikdə nəzərdən keçirək.

Qeyri-rəsmi nikah nədir?

Qeyri-rəsmi nikah dövlət qeydiyyatı olmadan kişi və qadının birgə yaşamasıdır. Bunu iki bənzər anlayışdan ayırmaq vacibdir: rəsmi nikah (Qeydiyyat şöbəsində qeydiyyat) və kəbin (yalnız dini mərasim). Hər üçü fərqli hüquqi nəticələr daşıyır — yalnız rəsmi nikah tam hüquqi müdafiə verir.

Qanun qeyri-rəsmi nikahı tanıyırmı?

Azərbaycan qanunvericiliyi qeyri-rəsmi nikahı nə tanıyır, nə də qadağan edir — o, hüquqi tənzimləmədən kənarda qalır. Yeganə istisna "Məişət zorakılığının qarşısının alınması haqqında" Qanundur: bu qanun qeydiyyatsız birgə yaşayan kişi və qadını qəsdən fiziki və ya psixi zorakılıqdan qoruyur (maddə 4.0.4). Bundan başqa, birgə yaşayışdan doğan münasibətlər — əmlak, miras, aliment — qanunla tənzimlənmir.

Ailə hüquqları niyə yalnız rəsmi nikahla yaranır?

Nikah özü Konstitusiyada təsbit olunmuş hüquqdur — nikah və ailə dövlətin himayəsindədir, analıq, atalıq və uşaqlıq qanunla mühafizə olunur (Konstitusiya, maddə 34, III hissə). Lakin konkret ailə hüquqlarının — birgə əmlak, miras payı, aliment — əldə edilməsi yalnız rəsmi qeydiyyatla mümkündür (Ailə Məcəlləsi, maddə 9).

Bir baxışda: rəsmi nikah, qeyri-rəsmi nikah və kəbin

Üç birgə yaşayış formasının hüquqi nəticələri əsaslı şəkildə fərqlənir. Aşağıdakı müqayisə əsas fərqləri bir baxışda göstərir.

Göründüyü kimi, əmlak, miras və tibbi müayinə müdafiəsi yalnız rəsmi nikahla təmin olunur. Qeyri-rəsmi nikahda uşağın hüquqları da yalnız atalıq müəyyən edildikdə qorunur.

Rəsmi nikah necə bağlanır və tibbi müayinə niyə vacibdir?

Rəsmi nikah yalnız Qeydiyyat şöbəsində dövlət qeydiyyatı ilə bağlanır (Ailə Məcəlləsi, maddə 9). Qeydiyyatdan əvvəl nikaha daxil olmaq istəyən şəxslərin icbari tibbi müayinəsi tələb olunur — bu, Ailə Məcəlləsinin 13-cü maddəsində təsbit edilib və Nazirlər Kabinetinin 28 aprel 2015-ci il tarixli 122 nömrəli Qərarı ilə tənzimlənir. Bu, qeyri-rəsmi nikahın vermədiyi mühüm qorumadır — sağlam ailə formalaşdırmaq və irsi, anadangəlmə xəstəliklərlə uşaqların doğulmasının qarşısını almaq məqsədi daşıyır.

• Hansı xəstəliklər üzrə müayinə aparılır? Hemoqlobinopatiyalar (böyük və aralıq beta-talassemiya, drepanotalassemiya, oraqvari hüceyrəli anemiya), İİV/QİÇS və sifilis (NK №122, 1 nömrəli əlavə).
• Müayinə pulsuzdur — yaşayış yeri üzrə dövlət və ya bələdiyyə tibb müəssisəsində aparılır (Qayda, bənd 2.1-2.2).
• Nəticələr həkim sirridir — arayışda müayinənin nəticələri göstərilmir, yalnız müayinədən keçildiyi təsdiqlənir; tərəf digərini nəticə barədə özü məlumatlandırır (bənd 3.4, 3.6, 3.7).
• Arayış müraciətdən sonra 2 həftəyə verilir və etibarlılıq müddəti 1 aydır; indi elektron formada tərtib olunur (bənd 3.8-3.9, 3.4).
• Müayinə əcnəbilərə və Azərbaycanda daimi yaşayan vətəndaşlığı olmayan şəxslərə də şamildir (bənd 1.3).

Yəni rəsmi nikah təkcə əmlak və miras müdafiəsi deyil, həm də doğulacaq uşağın sağlamlığı üçün əlavə bir qoruma qatı yaradır — qeyri-rəsmi birgə yaşayışda bu mexanizm ümumiyyətlə işləmir.

Qeyri-rəsmi nikahda əmlak necə bölünür?

Ər-arvadın birgə mülkiyyəti qaydası (Ailə Məcəlləsi, maddə 32) yalnız rəsmi nikaha şamildir. Qeyri-rəsmi nikahda birgə qazanılmış əmlak avtomatik bölünmür — əmlak kimin adına qeydə alınıbsa və ya kim ödəyibsə, ona məxsus sayılır. Tərəf yalnız mülki hüquq çərçivəsində öz maddi töhfəsini sübut etməyə çalışa bilər, lakin ailə hüququnun ümumi mülkiyyət qaydasından yararlana bilmir. Bu, praktikada ən çox mübahisə və itki yaradan məqamdır. Ətraflı: Boşanmada birgə əmlak necə bölünür?

Kəbin (dini nikah) hüquqi qüvvəyə malikdirmi?

Xeyr. Yalnız dini mərasimlə bağlanan kəbin əmlak və miras baxımından hüquqi nəticə yaratmır. Yalnız rəsmi nikah tərəflərə hüquqi müdafiə verir. Praktikada yalnız dini nikah bağlayan cütlüklər münasibət pozulanda birgə qazanılmış əmlakda pay tələb edə bilmirlər.

Qeyri-rəsmi nikahda doğulan uşağın hüquqları

Uşağın hüquqları valideynlərin nikahından deyil, atalığın müəyyən edilməsindən asılıdır. Atalıq müəyyən olunarsa, uşaq rəsmi nikahda doğulan uşaqla tamamilə eyni hüquqlara malikdir (Ailə Məcəlləsi, maddə 48) — ad, ata adı və soyad daşımaq (maddə 53), əmlak və miras hüquqları (maddə 55). Atalıq müəyyən olunmadıqda isə uşaq ananın soyadını daşıyır, ata adı ananın göstərişi ilə yazılır (maddə 46.3, maddə 54.3).

Atalığın müəyyən edilməsi və aliment

Atalıq iki yolla müəyyən olunur: valideynlərin birgə ərizəsi ilə könüllü (Ailə Məcəlləsi, maddə 44) və ya məhkəmə qaydasında, o cümlədən DNT ekspertizası ilə (maddə 45). Praktik problem budur ki, subay ana bəzən DNT ekspertizasının xərcini ödəyə bilmədiyi üçün atalığı müəyyən etdirə bilmir və nəticədə uşaq üçün aliment hüququndan məhrum qalır. Atalıq müəyyən olunduqdan sonra aliment ümumi qaydada tələb oluna bilər (maddə 76-80). Ətraflı: Aliment nədir və necə ödənilir?

Qeyri-rəsmi nikahda tərəf mirasda pay alırmı?

Xeyr. Sağ qalan tərəf yalnız rəsmi nikahda birinci növbə qanuni varis sayılır (Mülki Məcəllə, maddə 1159). Qeyri-rəsmi nikah partnyoru qanuni varis deyil və vəsiyyətnamə olmadıqda mirasda pay ala bilmir. Lakin atalığı müəyyən edilmiş uşaq — valideynin qanuni varisidir.

Praktikada tez-tez rast gəlinən vəziyyətlər

Bu problemlər nəzəri deyil — hüquq praktikasında müntəzəm rast gəlinir:

• Əmlak itkisi: Cütlük illərlə birgə yaşayır, mənzili birlikdə alır, lakin sənədlər yalnız bir tərəfin adınadır. Münasibət pozulanda digər tərəf, maddi töhfəsinə baxmayaraq, mənzildə pay tələb edə bilmir — birgə mülkiyyət qaydası (maddə 32) yalnız rəsmi nikaha aid olduğu üçün.
• Aliment problemi: Ana subaydır, ata könüllü atalıq tanımır. Ana DNT ekspertizasının xərcini ödəyə bilmədiyi üçün atalığı məhkəmədə müəyyən etdirə bilmir və uşaq aliment hüququndan məhrum qalır.
• Miras məsələsi: Uzun illər birgə yaşayan partnyor vəfat edir. Sağ qalan tərəf — rəsmi nikahda olmadığı üçün — mirasda pay ala bilmir; əmlak vəfat edənin qanuni vərəsələrinə keçir (Mülki Məcəllə, maddə 1159).

Hər üç halda erkən hüquqi məsləhət və düzgün sənədləşdirmə problemin qarşısını ala bilərdi.

Qeyri-rəsmi nikahda özünü necə qorumaq olar?

Münasibəti rəsmiləşdirmək mümkün deyilsə və ya təxirə salınırsa, riskləri azaltmaq üçün konkret addımlar var:

• Atalığı vaxtında müəyyən etdirin. Uşaq varsa, könüllü atalıq (birgə ərizə ilə, maddə 44) ən sadə yoldur; mümkün deyilsə, məhkəmə yolu ilə (maddə 45). Bu, uşağın ad, miras və aliment hüquqlarını təmin edir.
• Əmlakı sənədləşdirin. Birgə alınan əmlaka kimin nə qədər töhfə verdiyini yazılı təsbit edin — ödəniş qəbzləri, bank köçürmələri, müqavilələr. Mülki hüquq çərçivəsində iddia üçün sübut məhz bunlardır.
• Böyük məsələlərdə əvvəlcədən vəkillə məsləhətləşin. Mənzil alqısı, biznes, iri xərclər — münasibət yaxşı gedərkən hüquqi çərçivəni qurmaq, pozulandan sonra sübut axtarmaqdan qat-qat asandır.
• Ən etibarlı müdafiə — rəsmi qeydiyyat. Yalnız rəsmi nikah əmlak, miras və uşaq məsələlərində tam hüquqi təminat verir.

Konkret vəziyyətinizlə bağlı sualınız varsa, WhatsApp və ya Instagram vasitəsilə yaza bilərsiniz.

Nəticə

Qeyri-rəsmi nikah qadağan olunmasa da, hüquqi müdafiə vermir: əmlak avtomatik bölünmür, tərəf mirasda pay almır, uşağın hüquqları yalnız atalıq müəyyən edildikdə təmin olunur, rəsmi nikahın verdiyi tibbi müayinə qoruması işləmir. Hüquqi baxımdan qeyri-rəsmi nikah tərəflərin qanuni mənafeyinə xidmət etmir. Bu mövzuda media.az-a müsahibə vermişəm.

Bu məqalə ümumi məlumat məqsədilə hazırlanmışdır və fərdi hüquqi məsləhəti əvəz edə bilməz.