Beynəlxalq vərəsəlik nə zaman yaranır?
Azərbaycanlı vətəndaşların xaricdə əmlakı, bank hesabları, biznes payları ola bilər. Ya da xarici vətəndaş Azərbaycanda əmlak buraxıb vəfat edə bilər. Bu hallarda beynəlxalq vərəsəlik məsələsi ortaya çıxır — iki və ya daha çox ölkənin hüquq sistemi ilə üz-üzə gəlinir.
Ən çox rastlanan hallar: Rusiya, Ukrayna, Türkiyə, Almaniya, Böyük Britaniyada qalan bank hesabları, mənzil, torpaq, avtomobil.
Hansı ölkənin qanunu tətbiq edilir?
Daşınmaz əmlak (mənzil, torpaq) üçün əmlakın yerləşdiyi ölkənin qanunu tətbiq edilir. Bank hesabları, qiymətli kağızlar kimi daşınar aktivlər üçün isə adətən vəfat edənin son daimi yaşayış yerinin qanunu əsas götürülür. Lakin bu qaydaların istisnaları var — buna görə beynəlxalq vərəsəlik işlərini vəkil köməyi olmadan idarə etmək risklidir.
Apostil nədir və nə üçün lazımdır?
Apostil — xarici ölkədə istifadə ediləcək rəsmi sənədlərə (ölüm şəhadətnaməsi, vərəsəlik şəhadətnaməsi, notarial sənədlər) verilən beynəlxalq tanıma möhürüdür. Haaqa Konvensiyasını imzalayan ölkələr arasında apostil proseduru tələb olunur.
Məsələn, Azərbaycanda alınmış vərəsəlik şəhadətnaməsini Rusiyada istifadə etmək üçün apostil vurulmalıdır. Apostil Azərbaycan Ədliyyə Nazirliyindən alınır.
Rusiya — ən çox rast gəlinən hal
SSRİ dağıldıqdan sonra çoxlu sayda ailə parçalandı. Çoxları Rusiyada mənzil, avtomobil, bank hesabı buraxaraq Azərbaycana köçdü. Bu əmlakın vərəsəlik yolu ilə Azərbaycanlı varisə keçirilməsi üçün:
- Azərbaycanda vərəsəlik şəhadətnaməsi alınır + apostil vurulur
- Sənədlər rus dilinə notarial qaydada tərcümə edilir
- Rusiya notariusuna müraciət edilir (ya da Azərbaycandakı Rusiya konsulluğuna)
- Əmlakın növündən asılı olaraq Rosreestr (daşınmaz əmlak) ya da bank (hesab) qeydiyyat prosesi başladılır
Bu proses 3–9 ay çəkir. Müddət əmlakın növündən, arxivdəki sənədlərin tamlığından və hər iki ölkədə vəkil dəstəyinin olub-olmamasından asılıdır.
Türkiyə aktivləri
Türkiyədə daşınmaz əmlak üçün Türkiyə Tapu Sicili (daşınmaz əmlak reyestri) prosedurunu keçmək lazımdır. Azərbaycanla Türkiyə arasında hüquqi yardım müqaviləsi mövcuddur — bu prosesi bir qədər sadələşdirir. Türkiyə vərəsəlik prosedurunu bir Türkiyə notariusu vasitəsilə aparmaq məsləhətlidir.
Avropa ölkələri
AB ölkələrinin çoxu 2015-ci ildən Avropa Vərəsəlik Nizamnaməsini (EU Succession Regulation 650/2012) tətbiq edir. Bu nizamnamə AB daxilindəki aktivlər üçün vahid prosedurun yaradılmasına xidmət edir. Lakin bu nizamnamə yalnız AB üzvü olmayan ölkələrin (Azərbaycan daxil) vətəndaşlarına qismən tətbiq olunur.
Bir müştərim Rusiyada vəfat etmiş atasından mənzil, avtomobil və bank hesabı almışdı. İki ölkənin hüquq sistemi, apostil, notariat, bank prosedurları — 7 ay çəkdi. Lakin nəticədə bütün aktivlər qanuni yolla müştərimin adına keçirildi. Vəkilsiz bu prosesi uğurla bitirmək demək olar ki, mümkün deyildi.
Müddətlər — vaxt itirməyin
Beynəlxalq vərəsəlik işlərindəki ən böyük risk müddətlərin ötürülməsidir. Azərbaycanda vərəsəlik üçün 6 aylıq müraciət müddəti var. Xarici ölkələrin öz müddətləri var — məsələn Rusiyada da 6 ay. Bu müddətlər paralel gedir — eyni vaxtda hər iki ölkədə prosesi başlatmaq optimal yanaşmadır.
Sənəd dili məsələsi
Xarici ölkələrin notariat orqanları azərbaycandilli sənədləri qəbul etmir. Bütün sənədlər həmin ölkənin rəsmi dilinə notarial qaydada tərcümə edilməlidir. Bu xərci əvvəlcədən hesablamaq vacibdir.
Xaricdəki aktivlər üçün kömək lazımdır?
Rusiya, Türkiyə və ya digər ölkədə vərəsəlik prosesini birlikdə idarə edək.